ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ (e-Rupee): ਜਾਣੋ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ UPI ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਟੋ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ

ਭਾਰਤ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ (e-Rupee): ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ): ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਲਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼...

ਭਾਰਤ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ (e-Rupee): ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ): ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਲਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਡਿਜੀਟਲ ਕਰੰਸੀ (CBDC), ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਜਾਂ e-Rupee ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਨਕਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਭੌਤਿਕ ਮੁਦਰਾ, ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਭੌਤਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, e-Rupee ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ

ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। RBI ਇਸ ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਨ-ਬੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ (NBFCs) ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬੈਂਕ ਅਤੇ NBFCs ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ 'ਤੇ e-Rupee ਵਾਲਿਟ ਸੈੱਟਅੱਪ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਤੋਂ ਲਈ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਪਲੇਅ ਸਟੋਰ ਜਾਂ ਐਪ ਸਟੋਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਬੈਂਕ ਦੀ e-Rupee ਵਾਲਿਟ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਿੰਗਜ਼ ਅਕਾਊਂਟ ਨੂੰ ਲਿੰਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ KYC (Know Your Customer) ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਵਾਲਿਟ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਲਿਟ ਸੈੱਟਅੱਪ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਇਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਨਕਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਅਤੇ UPI ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ

ਭਾਵੇਂ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਅਤੇ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ (UPI) ਦੋਵੇਂ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਹਨ। UPI ਇੱਕ ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ (payment method) ਹੈ, ਇਹ ਖੁਦ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ UPI ਰਾਹੀਂ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪੈਸਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਖੁਦ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ e-Rupee ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਡਿਜੀਟਲ ਵਾਲਿਟ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਸ਼ (digital cash) ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਕਦ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋ। UPI ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਕਦ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਪਟੋਕਰੰਸੀ ਨਾਲੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?

ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕ੍ਰਿਪਟੋਕਰੰਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਟਕੋਇਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਬਿਟਕੋਇਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਪਟੋਕਰੰਸੀਆਂ ਅਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ (unregulated) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਟੈਂਡਰ (legal tender) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਪਟੋਕਰੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਧ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਜੋਖਮ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। RBI ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਟੋਕਰੰਸੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਇਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਪਾਇਲਟ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਹੋ। ਫਿਲਹਾਲ, ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SBI), ICICI ਬੈਂਕ, HDFC ਬੈਂਕ, ਯੈੱਸ ਬੈਂਕ (Yes Bank), IDFC ਫਸਟ ਬੈਂਕ (IDFC First Bank) ਸਮੇਤ 19 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੈਂਕ CBDC ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ e-ਵਾਲਿਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਕ (complement) ਬਣਨਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਕਦ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰੇਗਾ।