ਸੀਬੀਐਸਈ ਦਾ ਨਵਾਂ ਤਿੰਨ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਫਾਰਮੂਲਾ: 2026-27 ਤੋਂ ਲਾਗੂ

ਸੀਬੀਐਸਈ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਫਾਰਮੂਲਾ: ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ

ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸੈਕੰਡਰੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (CBSE) ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੈਸ਼ਨ 2026-27 ਤੋਂ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਫਾਰਮੂਲਾ (Three-Language Formula) ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (National Education Policy - NEP) 2020 ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈਵਾਦ (multilingualism) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ ਤਹਿਤ, ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (Indian languages) ਹੋਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਨਵੇਂ ਢਾਂਚੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ (foreign language) ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਅ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੁਨਰਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਲਾਗੂਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਸੀਬੀਐਸਈ ਨੇ ਇਸ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2026-27 ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੋਰਡ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ (textbooks) ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ। ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸਮੱਗਰੀ (local materials) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੁਰੰਤ ਲਾਗੂਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਵੇਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੈਸ਼ਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ (R3) ਬਾਰੇ OASIS ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਹ ਕਦਮ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਚੋਣ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ

ਇਹ ਤਿੰਨ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020 ਦੇ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। NEP 2020 ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਧਾਰਤ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਰੀਕੂਲਮ ਫਰੇਮਵਰਕ ਫਾਰ ਸਕੂਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (National Curriculum Framework for School Education - NCFSE) 2023 ਵੀ ਮੱਧ ਪੜਾਅ (Classes 6 to 8) ਦੌਰਾਨ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਝ ਵਧੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਣਗੇ।

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯੋਜਨਾ

ਇਸ ਨਵੇਂ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣਗੇ। ਸੀਬੀਐਸਈ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ (R3) ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੀਬੀਐਸਈ ਨੇ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਲਈ ਗਣਿਤ (Mathematics) ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ (Science) ਵਿੱਚ ਦੋ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (two-level system) ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇ ਚੁਣਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।