ਟਰੰਪ ਦੀ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਚੇਤਾਵਨੀ: ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਤਣਾਅ

ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਰੰਪ ਦੀ ਨਵੀਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਤੇ ਵਧਦਾ ਤਣਾਅ

ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ (Strait of Hormuz) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਕਾਫੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਈਰਾਨ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ 'ਨਰਕ' ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (infrastructure) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ (power plants) ਅਤੇ ਪੁਲ (bridges) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਦੀ ਨੇਵਲ ਬਲਾਕਬੰਦੀ (naval blockade) ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਛਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖਾਨਾਂ (sea mines) ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ (destroyers) ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਖਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਈਰਾਨੀ ਨੇਵਲ ਜਹਾਜ਼ਾਂ (naval vessels) ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ (Persian Gulf) ਅਤੇ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਈਰਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

2020 ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ: 'ਫਾਇਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨਰਕ ਭੋਗੋਗੇ'

ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ, ਟਰੰਪ ਨੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਨਰਕ' ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਾਂ 'ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਵੀਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ (United States Navy) ਨੂੰ 'ਕਿਸੇ ਵੀ ਈਰਾਨੀ ਗਨਬੋਟ (gunboats) ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ' ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਈਰਾਨੀ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ (IRGC) ਦੇ 11 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਕੋਸਟ ਗਾਰਡ (Coast Guard) ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 'ਖਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ' ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਈਰਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ 10 ਗਜ਼ (yards) ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਸੋਲੇਮਾਨੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ (Soleimani assassination) ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ (nuclear deal) ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਕਾਰਨ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਨ।

ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ

ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨੂੰ ਓਮਾਨ ਦੀ ਖਾੜੀ (Gulf of Oman) ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ (Arabian Sea) ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤੰਗ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਚੌਕੀਆਂ (maritime chokepoints) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਲਗਭਗ 20% ਤੋਂ 25% ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇਲ ਵਪਾਰ (seaborne oil trade) ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ (global energy supply) ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ (geographical location) ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ (international trade) ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ (energy markets) ਲਈ ਬਹੁਤ ਰਣਨੀਤਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ (oil prices), ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੀਮੇ (maritime insurance) ਅਤੇ ਟੈਂਕਰਾਂ (tanker) ਦੇ ਰੂਟਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਈਰਾਨ, ਓਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ (UAE) ਇਸ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ (geopolitical tensions) ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੌਜੂਦਾ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2026)

ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੱਕ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੁਆਰਾ ਟੋਲ (tolls) ਲਗਾਉਣ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ (blockade) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ (Iranian ports) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਛਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਖਾਨਾਂ (mines) ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਡਿਸਟ੍ਰੋਅਰ (destroyers) ਭੇਜੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨੀ ਨੇਵਲ ਫੋਰਸ (Iranian naval force) ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਈਰਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ 'ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਪਿਕ ਫਿਊਰੀ' (Operation Epic Fury) ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਨੇਵਲ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ (naval capabilities) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 'ਜੰਗ' ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਜੰਗਬੰਦੀ (ceasefire) ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਵੀ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ-ਈਰਾਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ

ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਤਣਾਅ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1979 ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (Iranian Revolution) ਅਤੇ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਦੂਤਾਵਾਸ (US Embassy) ਵਿੱਚ ਬੰਧਕ ਸੰਕਟ (hostage crisis) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਇਹ ਪੈਟਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (Trump administration) ਨੇ ਈਰਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਈਰਾਨ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ (sanctions) ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਈਰਾਨੀ ਜਨਰਲ ਕਾਸਿਮ ਸੁਲੇਮਾਨੀ (Qasem Soleimani) ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੇ ਖੇਤਰੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਨੇ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ (military bases) 'ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਹਾਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਤਭੇਦਾਂ (fundamental differences) ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਗਲੋਬਲ ਆਰਥਿਕਤਾ (global economy) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ (security) 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।